We zijn snel geneigd om te denken dat pesten een conflict is tussen twee personen: de pester en het doelwit. Maar als we in de psychologie en de neurowetenschap duiken, zien we een heel ander verhaal. Pesten is in de eerste plaats een groepsprobleem. De mensen die eromheen staan, spelen onbewust de grootste rol. Zonder publiek valt de dynamiek van de pester namelijk grotendeels weg. Waarom grijpt die groep dan toch zo zelden in? Het antwoord ligt diep verscholen in de werking van ons brein en eeuwenoude groepsmechanismen.
Waarom pesten mensen?
De redenen waarom mensen pesten, of erbij blijven staan, veranderen naarmate we ouder worden. Dat heeft alles te maken met de biologische ontwikkeling van onze hersenen.
Bij kinderen tot ongeveer twaalf of dertien jaar is de prefrontale cortex nog volop in aanbouw. Dit is het hersengebied dat verantwoordelijk is voor zaken als impulsbeheersing, langetermijnplanning en het inschatten van oorzaak en gevolg. Omdat dit gebied nog niet volgroeid is, reageren kinderen vaak heel impulsief. Ze zien de langetermijnschade van hun gedrag simpelweg nog niet. Daarnaast zien jonge kinderen vaak het verschil niet tussen geweld en straf. Ze praten pestgedrag voor zichzelf goed door te zeggen dat het doelwit "flauw deed" of "iets stoms heeft gedaan". In hun ogen is het pesten dan een logische, rechtvaardige straf.
Vantaf de puberteit verandert er iets interessants. De prefrontale cortex is nog steeds in ontwikkeling, maar het emotionele centrum van het brein, de amygdala, wordt hyperactief. Hierdoor komen emoties en sociale situaties vele malen intenser binnen. Tieners zijn hierdoor extreem gevoelig voor groepsdruk, sociale afwijzing en hun plek op de sociale ladder. Pesten wordt op deze leeftijd helaas vaak strategisch ingezet. Om zelf hoog op de ladder te blijven staan, proberen jongeren anderen bewust laag te houden. Omstanders die dit zien gebeuren, weten meestal heel goed dat het fout is, maar hun eigen angst voor sociale uitsluiting houdt hen tegen om in te grijpen.
Rond je vijfentwintigste zijn de hersenen eindelijk volledig ontwikkeld. Toch verdwijnt pestgedrag dan niet zomaar, dat zien we wel op de werkvloer. Bij volwassenen wordt het alleen veel subtieler en gemener. Denk aan het systematisch uitsluiten van vergaderingen, roddelen of informatie bewust te laat delen. Het gaat hier niet meer om wie de coolste is op het schoolplein, maar om invloed, macht en promoties. Volwassen omstanders zwijgen vaak na een heel rationele afweging: ze zijn bang om hun baan, hun positie of de goede relatie met hun leidinggevende te verliezen.
Het bystander effect
Een van de bekendste verklaringen voor het uitblijven van hulp is het zogenaamde bystander effect. Dit fenomeen werd uitgebreid onderzocht door psychologen John Darley en Bibb Latané. Zij ontdekten een verrassende wetmatigheid: hoe meer mensen er aanwezig zijn bij een noodsituatie, hoe kleiner de kans dat iemand daadwerkelijk helpt. Dit effect wordt gedreven door twee psychologische valkuilen.
Het eerste mechanisme is de diffusie van verantwoordelijkheid. Als je als enige getuige bent van een incident, dan weet je dat de verantwoordelijkheid om te helpen volledig bij jou ligt. Maar sta je met dertig mensen in een ruimte, dan deelt die verantwoordelijkheid zich automatisch door dertig. Je denkt al snel dat iemand anders wel in actie zal komen of de situatie zal melden.
Snitchen...
Vooral onder jongeren hoor je vaak een hardnekkig woord vallen wanneer het gaat over het melden van pestgedrag: snitchen. Jongeren ervaren het stappen naar een leerkracht vaak als verraad. Dit komt omdat zij de situatie niet alleen beoordelen op basis van goed of fout, maar vooral op basis van de sociale gevolgen. Wat kost het mij als ik dit vertel? Word ik dan het volgende slachtoffer?
Er is echter een cruciaal verschil dat we helder moeten maken: snitchen doe je wanneer je wilt dat iemand wordt gestraft, maar melden doe je omdat je wilt dat iemand wordt geholpen.
Om deze drempel te verlagen, moeten scholen en organisaties zorgen voor veilige manieren om aan de bel te trekken én voor voorspelbare reacties als er aan die bel getrokken wordt. Een anoniem formulier, een QR-code of een fysieke brievenbus kunnen wonderen doen. Een gouden tip hierbij is om zo'n brievenbus nooit de "pestbus" te noemen, want dan weet iedereen meteen wat je daar komt doen. Noem het een algemene ideeën- of feedbackbus, zodat het gebruik ervan volledig normaal wordt en geen lading met zich meedraagt.
Autoriteit en pesten
In 1961 voerde psycholoog Stanley Milgram aan de Yale University een bijzonder experiment uit om gehoorzaamheid aan autoriteit te onderzoeken. Hij wilde begrijpen hoe gewone burgers tijdens historische wreedheden, zoals de daden van Adolf Eichmann tijdens de tweede wereldoorlog, simpelweg orders konden opvolgen.
In zijn experiment moesten alledaagse deelnemers als "leraar" een "leerling" (een acteur) overhoren tijdens een geheugentest. Bij elk fout antwoord kreeg de leraar de opdracht de leerling een elektrische schok te geven via een controlepaneel met dertig hendels. Dit liep op van een milde 15 volt (lichte schok) tot een levensgevaarlijke 450 volt, angstaanjagend gelabeld met XXX. Er stond in werkelijkheid geen stroom op, maar de acteur speelde zijn rol perfect: bij 300 volt begon hij hard op de muren te bonken en daarna werd het plotseling doodstil. Geen antwoorden meer.
Hoe één persoon de keten doorbreekt
Het doorbreken van dit hele systeem klinkt als een enorme opgave, maar psychologisch onderzoek laat zien dat de oplossing verrassend simpel kan zijn. Er is namelijk maar één persoon nodig om de betovering van de groep te verbreken. Zodra één iemand opstaat en laat merken dat het gedrag niet oké is, verandert de groepsnorm onmiddellijk en durven anderen vaak te volgen.
Mensen die vroeger zijn gepest, vertellen achteraf vaak iets opvallends: de fysieke pesterijen of de gemene woorden deden ontzettend veel pijn, maar het absolute dieptepunt was het totale gebrek aan reactie van de omgeving. Het gevoel dat iedereen toekeek en zweeg, deed het meeste zeer.
